پرهیزاندن از غلو در دوست داشتن امام على
۶۰۹۰/امام على علیه السلام: پیامبر خدا مرا فرا خواند و فرمود: «در تو نمونه‏اى از عیسى‏علیه السلام است. یهود با وى دشمنى ورزیدند، تا آن جا که به مادرش تهمت زدند؛ و نصارا او را دوست داشتند، تا آن جا که وى را در جایگاهى قرار دادند که جایش نبود».
بدانید که دو گروه درباره من به هلاکت مى‏افتند: دوستدارانى که مرا به آنچه در مورد من صادق نیست، ستایشم مى‏کنند؛ و بدخواهانى که دشمنىِ با من آنان را به تهمت زدن به من وا مى‏دارد. (۶۱)

۶۰۹۱/پیامبر خداصلى الله علیه وآله: اى على! ماجراى تو مانند ماجراى عیسى بن مریم است که قومى او را دوست داشتند و در دوست داشتن او زیاده‏روى کردند و در نتیجه درباره وى به هلاکت افتادند. گروهى او را دشمن داشتند و در دشمنْ داشتنِ او زیاده‏روى کردند و آنان نیز هلاک شدند. گروهى هم درباره او میانه‏روى کردند و نجات یافتند. (۶۲)
۶۰۹۲/پیامبر خداصلى الله علیه وآله: اى على! مَثَل تو در امّتم مَثَل عیسى بن مریم است. قوم او سه گروه شدند: گروهى مؤمنان، که همان حواریان‏اند؛ گروهى دشمنان وى، که یهودند؛ و گروهى که درباره وى زیاده‏روى کردند و در نتیجه از ایمان، خارج شدند.
امّت من نیز درباره تو سه گروه مى‏شوند: گروهى شیعیان تو، که مؤمنان‏اند؛ گروهى دشمنان تو، که پیمان‏شکن‏اند؛ و گروهى که درباره تو زیاده‏روى مى‏کنند، که همان منکرانِ پیشى‏گیرنده‏اند.
پس، تو - اى على - و شیعیانت در بهشتید و دوستداران شیعیانت در بهشت‏اند، و دشمنانت و غلوکنندگان درباره تو، در آتش‏اند. (۶۳)
۶۰۹۳/امام على‏علیه السلام: گروهى آن قدر مرا دوست مى‏دارند که وارد آتش مى‏شوند. گروهى نیز آن قدر مرا دشمن مى‏دارند که وارد جهنّم مى‏گردند. (۶۴)
۶۰۹۴/امام على علیه السلام: دو کس درباره من هلاک مى‏شوند: دوستدار افراطى و دشمنِ تهمت‏زن. (۶۵)
۶۰۹۵/امام على علیه السلام: دو کس درباره من هلاک مى‏شوند: افراطکار غُلُوکننده و دشمن تهمت‏زن. (۶۶)
۶۰۹۶/امام على علیه السلام: دو کس درباره من هلاک مى‏شوند: دوستدار زیاده‏رو و تهمت‏زنِ دروغ بند. (۶۷)
۶۰۹۷/امام على علیه السلام: دو گروه درباره من هلاک مى‏شوند: دوستداران افراطکارى که دوست داشتن، آنان را به سوى غیر حقیقت مى‏کشاند؛ و دشمنانى افراطکار که دشمن داشتن، آنان را به موضعى غیرمنصفانه مى‏کشاند. بهترین حالت مردم درباره من، میانه‏روى است. پس به این گروه (میانه‏روها) بپیوندید. (۶۸)
۶۰۹۸/امام على علیه السلام: خداوندا! من از غالیان (ستایندگان افراطى) بیزارم، همانند بیزارى عیسى بن مریم از نصارا. خداوندا! همواره آنان را خوار ساز و هیچ یک از آنان را یارى نرسان. (۶۹)
۶۰۹۹/امام على علیه السلام: دو گروه درباره من هلاک مى‏شوند و گناهى متوجّه من نیست: دوستداران زیاده‏رو و دشمنان زیاده‏رو. و من از کسانى که در حقّ ما زیاده‏روى مى‏کنند و ما را بالاتر از حدّ خودمان مى‏برند، به سوى خداوند خجسته والا بیزارى مى‏جویم، همانند بیزارى جُستن عیسى بن مریم از نصارا. (۷۰)
ر. ک: اهل بیت در قرآن و حدیث، ج ۲، ص ۸۰۳ (غلوّ کردن درباره اهل بیت).

بحثى درباره احادیث غُلُو
پدیده «غلو» و مبارزه پیگیر امامان‏علیهم السلام با این پدیده، از جمله مسائل مهمّ تاریخى اسلام است که باید در پژوهشى مستقل و به گونه‏اى گسترده به بحث و بررسى نهاده شود. آنچه در این جا مى‏آوریم، توضیحى است کوتاه درباره احادیثى که گذشت. از این روست که به تفصیل نمى‏گراییم و بحث را به گونه‏ها و پیامدهاى غلو، نمى‏کشانیم.
با این حال، یادآورى این نکته لازم است که اهل بیت‏علیهم السلام بیشترین مبارزه را با پدیده «غلو» داشته‏اند و در رویارویى با این جریان، از هیچ گونه کوششى دریغ نورزیده‏اند؛ گرچه اکنون، در کمال شگفتى، آنان و پیروان راستینشان به غلو، متّهم‏اند و کسانى، با هر انگیزه‏اى، مى‏کوشند آن بزرگواران و پیروان آنان را به «غلو» و باورِ به آن بیالایند. آیا این، یکى دیگر از جلوه‏هاى مظلومیّت آن سروران نیست؟
شگفت‏انگیزتر، این که این اتّهام واهى را کسانى مى‏پراکَنند که آثار مکتوب و نگاشته‏هاى مختلفشان از غلو و افراط درباره پیشوایان و رهبرانشان آکنده است؛ یعنى سخن گفتن به غلو و افراط درباره کسانى که در ویژگى‏ها و فضایل ادّعا شده، گاه، جایگاهى در «حدّ اقل» داشته‏اند. و آیا این از شگفتى‏هاى تاریخ نیست؟!
یک. غلو چیست؟
غلو، در لغت به معناىِ «فراتر از حد و اندازه رفتن»، «افراط کردن» و «باور داشتن به صفات بى حد و مرز درباره کسى یا چیزى» است.
در معناىِ اصطلاحىِ آن نیز عالمان، قید «فراتر از حد» را آورده و بدان تأکید کرده‏اند. به مَثَل، شیخ مفیدرحمه الله پس از معناى لغوى آن، چنین نوشته است:
از جمله متظاهران به اسلام، غالیان هستند که امیر مؤمنان و امامانى از نسل آن حضرت را به خداوندگارى و پیامبرى نسبت مى‏دهند و در برخوردارى آنان از فضل در دین و دنیا، به گونه‏اى توصیف‏شان مى‏کنند که از حد، برون مى‏شود و از میانه‏روى در مى‏گذرد.... (۷۱)
بدین سان، جریان غلو، جریانى است کفرآمیز. بر همین اساس، پیشوایان الهى به هیچ روى، در برابر آن، کوتاه نیامدند و تمام توان خویش را براى مبارزه با این انحراف فکرى به کار گرفتند و این، حقیقتى است آشکار.
دو. غلو در دوستى و دشمنى
اینک به اختصار، به روایاتى خواهیم پرداخت که متن آنها در فصل پنجم آمد؛ روایاتى که در آنها از غلو و افراط در دوستى و دشمنى با امام على‏علیه السلام نهى شده و این حالت، بسى خطرناکْ توصیف گردیده است.
پرسشى که در این زمینه مطرح است، این است که: مقصود از خطرناک بودن افراط در مِهرورزى به على‏علیه السلام چیست؟ آیا واقعاً شدّت محبّت به على‏علیه السلام خطرناک است؟ اگر چنین است، چرا در احادیث اسلامى بر عشق و مهرورزى به آن حضرت، این همه تأکید شده است؟
پرسش دیگر، این است که: در این احادیث، افراط در دشمنى با امام‏علیه السلام نیز خطرناکْ توصیف شده است. آیا مفهوم آن، این است که برخى اقسام دشمنى با امام‏علیه السلام، خطرناک نیست؟
براى پاسخ گفتن به این پرسش‏ها، توجّه به دو مقدّمه ضرورى است:
مقدّمه اوّل، این که: «دوستى و دشمنى، از امور غیر اختیارى است». چنین نیست که انسان، هر کس را که مى‏خواهد، بتواند دوست بدارد و بدو عشق بورزد؛ و هر کس را که نمى‏خواهد، بتواند بدو کین بورزد؛ بلکه مهر و کین، تابع مقدّمات، زمینه‏ها و اسباب آن دو است. این زمینه‏ها و اسباب، گاه فطرى و طبیعى‏اند و گاه عارضى.
انسان‏هاىِ پاک‏سرشت به خاطر فطرت‏هاىِ زلال خویش، پاکى‏ها و پاکان را دوست مى‏دارند و از زشتى‏ها و پلیدى‏ها روى مى‏گردانند؛ امّا انسان‏هاىِ ناپاک، زشتخو و پلید، به پلیدى‏ها و ناپاکان گرایش دارند و پاکى و درستى را بر نمى‏تابند. چنین است که در احادیث بسیارى، «مهرِ على‏علیه السلام» نشانِ حلالزادگى و «کین على‏علیه السلام» بیانگر حرامزادگى تلقّى شده است.
مقدّمه دوم، این که: «تکلیف، ابتدائاً به امور غیر اختیارى تعلّق نمى‏گیرد». به دیگر سخن، دوستى و دشمنى، دستورى نیست و انسان نمى‏تواند بر اساس دستور، کسى را دوست بدارد یا به کسى کین بورزد؛ بلکه اگر مبادىِ دوستى با کسى در دلْ شکل بگیرد، دوستى تحقّق مى‏یابد؛ و اگر مقدّمات و اسباب دشمنى با کسى در دلْ فراهم آید، دشمنى شکل مى‏گیرد، و گرنه، نه!
بدین ترتیب، باید تأکید کرد که تکلیف به دوستى و یا دشمنى، به معناىِ تکلیف به مقدّمات و یا تکلیف به ترتّب آثار آنها خواهد بود.
نتیجه. از این دو مقدّمه، چنین نتیجه مى‏گیریم که:
۱/ تکلیف به دوستى با امام‏علیه السلام، به معناى تکلیف به مقدّمات محبّت اوست و نهى از دشمنى با او نیز به معناى نهىِ از ایجاد زمینه‏هاى دشمنى با آن امام‏علیه السلام است.
۲/ هشدار به افراط در دوستى و دشمنى با امام‏علیه السلام، بر حذر داشتن از تجاوز از مرز حق و عدل در ترتّب آثار دوستى و دشمنى است.
به دیگر سخن، مبدأ محبّت به على‏علیه السلام و عشق به آن بزرگوار، شناخت اوست. على‏علیه السلام سرچشمه فضایل، خاستگاه زیبایى‏ها و تجسّم عینى ارجمندى‏ها و والایى‏هاى انسان کامل است و اگر کسى او را به درستى بشناسد، نمى‏تواند بدو عشق نورزد. از این رو مى‏توان گفت که تکلیف به دوست داشتنِ على‏علیه السلام، تکلیف به شناخت و معرفت اوست.
نیز نهى از افراط در دوست داشتن على‏علیه السلام، به معناىِ جلوگیرى از باورهاى اغراق‏آمیز یا سخنان دور از حق، و گفتارهاى خارج از حدّ و مرز درباره وى است.
«خطرناک بودن افراط در دوست داشتن على‏علیه السلام - که در روایات آمده است - نیز به همین معناست و هرگز در جهت کاستن از شدّت محبّت به وى نیست؛ بلکه تأکید و هشدار براى جلوگیرى از سوءاستفاده از ادّعاى محبّت به امام‏علیه السلام است تا دوست داشتن على‏علیه السلام، زمینه گزافه‏گویى‏ها و خُرافه‏پراکنى‏ها نشود و ادّعاى دوستى به آن حضرت، مقدّمه گفتن مطالب غیرواقعى درباره على‏علیه السلام نشود. آنچه درباره افراط در دشمنى با على‏علیه السلام آمده (موجب هلاک شدن) نیز چنین است.
بنا بر این، روایت‏ها نمى‏خواهند بگویند اگر دشمنى با على‏علیه السلام به افراطْ آمیخته نشود، خطرناک نیست. نه، هرگز! بلکه مى‏خواهند تأکید کنند که افراط در دشمنى با او، خطرناک‏تر است؛ یعنى ممکن است کسى به خاطر حرامزادگى، یا به دلیلى دیگر و یا به خاطر مقدّماتى که فراهم آورده است، نتواند على‏علیه السلام را دوست بدارد؛ امّا مى‏تواند از مرز، پا بیرون ننهد، از حق و عدلْ تجاوز نکند، ناسزا نگوید و به جنگ علیه او قیام نکند.
به دیگر سخن، آنچه هلاکت را در پى مى‏آورد، تنها ناپاکىِ خانوادگى و سایر امور غیر اختیارى نیست؛ بلکه سبب هلاکت، افراط و گذر از مرزها و ترتّب آثار دشمنى است.
سه. تضادّ على‏دوستى با انحراف
موضوع دیگرى که در تبیین احادیثى که افراط در دوستى با امام على‏علیه السلام را خطرناک تلقّى کرده‏اند باید به بحث و بررسى نهاده شود، این است که چگونه مهرورزى به امام‏علیه السلام مبدأ انحرافِ «غلو» مى‏گردد؟
اصولاً عشق، عاشق را تابع معشوق مى‏سازد. بر همین اساس، کسى که عاشق على‏علیه السلام است، نمى‏تواند کارى را انجام دهد که امام‏علیه السلام او را از آن، باز داشته است. آیا مى‏توان تصوّر کرد که کسى به على‏علیه السلام عشق بورزد، ولى برخلاف رضاى او به انحراف غلو، گرفتار آید؟
در کتاب دوستى در قرآن و حدیث، (۷۲) این حقیقت، به گستردگى، تبیین گشته است که دوست داشتن خداوند متعال و اولیاى او، کیمیاى سازندگى و اوج عظمت و والایى است. پس چگونه مى‏توان باور کرد کسى به کیمیاى محبّت علوى دست یابد، امّا با گرفتار شدن در بیمارى غلو، هلاک شود؟
پاسخ، این است که آن دسته از محبّت‏هایى که به انحراف، مرزشکنى، زیاده‏روى و افزونگویى مى‏انجامند، بى‏تردید، محبّت حقیقى نبوده، بر معرفت علوى استوار نیستند. چنین محبّت‏هایى، ریشه در جهل و یا انگیزه‏هاى پوچِ نفسانى دارند. در بررسى «ریشه‏هاى غلو»، به این موضوع، خواهیم پرداخت.
چهار. ریشه‏هاى غلو
غلو و جریان غالیان، از جهات متعدّدى قابل بحث و شایان توجّه است:
به لحاظ تاریخى، کند و کاو در خاستگاه غلو و زمینه‏هاى درونْ‏دینى و برونْ‏دینى آن، چگونگى شکل‏گیرى و روند آن، و نیز پیامدها و آثار آن، از جمله پژوهش‏هاى برجاى‏مانده‏اند؛
همچنین به لحاظ معرفتى، شناخت شخصیّت و گرایش‏هاى فکرى و مکتبى و مواضع دینى غالیان (بویژه چهره‏هاى برجسته و بلندآوازه آنان)، چرایى گرایش به غلو، درک غالیان از مفاهیم دینى، گونه‏هاى پرداختن آنان به قرآن و تفسیر آیات الهى، و... در خور پژوهش‏هایى گسترده‏اند.
اکنون و در این مجال اندک، از میان بحث‏هاى مختلفِ لازم درباره غالیان، به روان‏شناسى آنان مى‏پردازیم و در پاسخیابى این سؤال که: «چرا گروهى از مدّعیانِ پیروى از امام على‏علیه السلام و اهل بیت‏علیهم السلام، به انحراف "غلو" دچار آمدند؟» اندکى تأمّل مى‏کنیم.
این پژوهش، افزون بر این که به لحاظ تاریخى، در جریان‏شناسى اندیشه‏هاىِ گونه‏گون حوزه تفکّر شیعى مهم است، به گونه‏اى هشدار براى پیشگیرى از شکل‏گیرى اندیشه‏هاى غلوآمیز و دچار شدن طبقه اندیشه‏مند جامعه به این بیمارى خطرناک و نیز تأکیدى بر اعتدال در باورها و اندیشه‏هاست.
پیش‏تر، در ضمن تحلیلى که درباره روان‏شناسى خوارج و ریشه‏یابى تندروى‏هاى آنان و بازشناسى زمینه‏هاى افراط آنان در اندیشه و عمل داشتیم، به این نتیجه دست یافتیم که افراطیگرى و تندروى آنان - که در روایات به «تعمُّق در دین» توصیف شده است - از یک سو در جهل و از سوى دیگر در دنیاگرایى و فریفته شدن در جذبه‏ها و کشش‏هاى دنیوى، ریشه داشته است. (۷۳)
اکنون، تأکید مى‏کنیم که افراط در «دوست داشتنِ اولیاى دین» نیز به واقع، یکى از شاخه‏هاى «تعمّق (تندروى) دینى» است. چنین است که در ریشه‏یابى جریان غلو و روان‏شناسى غالیان، جهلِ آنان از یک سو و دنیاگرایى و اسیر شدن آنان در هوس‏هاى زودگذر از سوى دیگر، چهره مى‏نماید.
سیاستبازان حاکم و دشمنان اهل بیت‏علیهم السلام نیز با توطئه‏اى پیچیده و حرکتى خزنده و نامرئى، از این فضا بهره مى‏جستند و براى بى‏اعتبار کردن مکتب اهل‏بیت‏علیهم السلام، کوچک شمردنِ آموزه‏هاى ارجمند آنان، و ناهنجار جلوه دادن چهره پیروان راستین آنان در میان مردم، تلاش مى‏کردند.
هشدارهاى امامان‏علیهم السلام و احادیث روایت شده از اهل بیت‏علیهم السلام نشان مى‏دهند که دشمنان اهل بیت، بیشترین نقش را در جریان غلو و یا دست کم در نشر اندیشه‏هایى که غالیان به آنها معتقد بودند، ایفا کرده‏اند و در پى آنها، جهلْ‏مداران و هواپرستان و دنیاگرایان - که به واقع، زمینه‏ساز ساخت و پرداخت و نشر آن گونه اندیشه‏ها بوده‏اند -.
پنج. ستیز پیگیر و ژرف امامان با جریان غلو
امامان‏علیهم السلام که همواره مؤمنان و پیروان خود را به «اعتدال در اندیشه و عمل» فرا مى‏خواندند، غلو را آفتى خطرناک و بس شکننده براى سراى مکتب، تلقّى کرده‏اند. آن بزرگواران براى برچیدن بساط غالیان و ریشه‏کن ساختن اندیشه غلو، از هیچ کوششى دریغ نورزیده‏اند: گاه به «کُفر» غالیان تصریح کرده‏اند، گاه «فرجام هلاکتبار» آنان را بر نموده‏اند، گاه «بیزارى خود از آنان» را با صراحت تمام، اعلان کرده‏اند، و دیگر گاه، «عمق انحراف و ابعاد کژاندیشى و کج‏باورى آنان» را اعلام داشته‏اند.
آن بزرگواران، پیوسته به جامعه شیعى هشدار داده‏اند که بیدارى خود را حفظ کنند تا در کمند غالیانْ گرفتار نیایند؛ بویژه نسبت به تأثیرپذیرى جوانان شیعه (۷۴) از آنان، به شدّتْ هشدار داده‏اند.
اینک و در این مجال اندک، برخى از نمودهاى مبارزه امامان‏علیهم السلام با جریان غلو را به همراه برخى متون احادیث مى‏آوریم:
مبارزات امامان با غُلُو
الف. ارائه معیار براى پیشگیرى از غلو
على بن ابى طالب‏علیه السلام و فرزندان پاکش براى جلوگیرى از دچار شدن پیروانشان به تندروى‏هاى تباهى‏آفرین و افراطهاى عزّت‏سوز، اندیشه و سیره و رفتار و باورهاى استوار کلامى، اخلاقى و عملى اهل بیت‏علیهم السلام را براى آنان معیار قرار داده‏اند و آنان را به در نگریستن، شناختن، تأمّل کردن و سپس ملتزم بودنِ بدانها فرا خوانده‏اند. على‏علیه السلام مى‏فرماید:
لا یُقَاسُ بِآلِ مُحَمَّدٍصلى الله علیه وآله مِن هذِهِ الاُمَّةِ أَحَدٌ، وَلا یُسَوَّى بِهِم مَن جَرَت نِعمَتُهُم عَلَیهِ أَبَداً: هُم أَسَاسُ الدِّینِ، وَعِمَادُ الیَقِینِ. إلَیهِم یَفِی‏ءُ الغَالی، وَبِهِم یُلحَقُ التَّالی.
هیچ کس از این امّت را با خاندان محمّدصلى الله علیه وآله نمى‏توان سنجید و هرگز پرورده نعمت آنان را با آنان مساوى نمى‏توان دانست. آنان، پایه دین و ستون یقین‏اند. هر کس از حدْ در بگذرد، باید به آنان برگردد و هر که باز ماند، باید به آنان بپیوندد. (۷۵)
نیز حضرت رضاعلیه السلام مى‏فرماید:
نَحنُ آلَ مُحَمَّدٍصلى الله علیه وآله، النَّمَطُ الأَوسَطُ الَّذى لا یُدرِکُنا الغالى و لایَسبِقُنَا التالى؛
ما خاندان محمّدصلى الله علیه وآله، بر روش میانه‏اى هستیم که غالیان، ما را درک نمى‏کنند وواماندگان، بر ما پیشى نمى‏گیرند. (۷۶)
چنین است راه حق و حقیقت ناب. یعنى دانشِ هدایت‏آفرین، الگوى حقیقت‏نما، آغاز بى‏گم‏راهى، و فرجامِ روشنِ ارجمند، همه و همه در این خانه و از این خانه و با این خانه است.
امام باقرعلیه السلام به سَلَمة بن کُهیل و حَکَم بن عُیَینه مى‏فرماید:
شَرِّقا و غَرِّبا؛ لَن تَجِدا عِلماً صَحیحاً إلّا شَیئاً یَخرُجُ مِن عِندِنا أهلَ البَیتِ؛
به شرق و غرب بروید؛ ولى از دانش صحیح، هرگز چیزى جز آنچه از نزد ما، اهل بیت بیرون مى‏آید، در نخواهید یافت. (۷۷)
بدین سان، امامان‏علیهم السلام (و بیش و پیش از همه آنان، على‏علیه السلام) کوشیده‏اند تا دانش معیار، سلوک معیار و باور و وضع و رفتار معیار را در «عینیّت زندگى» پیشوایان الهى نشان دهند و بر این معیارگرایى و التزام به سنّت آن عزیزان - که همان حقّ محضى است که پیامبر خدا فرمود: «هُم مَعَ الحَقِّ و الحَقُّ مَعَهُم؛ آنان با حق‏اند و حق با آنان است» (۷۸) - تأکید کنند تا مؤمنان و پیروان آنان از افراط و تفریط برهند و بر «صراط مستقیم»، استوار آیند.
ب. بر حذر داشتن از غلو
على‏علیه السلام و دیگر امامان‏علیهم السلام، در نهایت صراحت و شدّت و با حساسیّت ویژه‏اى، مسلمانان را از گرفتار آمدن در دام «غالیان» و «اندیشه‏هاى غالیانه» بر حذر داشته‏اند و به آنان، نسبت به اندیشه‏هایى از آن دست، هشدار داده‏اند. على‏علیه السلام مى‏فرماید:
إیّاکُم و الغُلُوَّ فِینا. قُولُوا إنّا عَبیدٌ مَربوبون و قُولُوا فی فَضلِنا مَا شِئْتُم؛
از غلوّ در حقّ ما بپرهیزید. [درباره ما] بگویید که «بندگان تربیت‏شده خداوند» هستیم و آن گاه، در فضایل ما، هر چه مى‏خواهید، بگویید. (۷۹)
روشن است که مقصود امام‏علیه السلام ذیل حدیث (یعنى عبارت: «در فضایل، هر چه مى‏خواهید، بگویید»)، هر گونه سخن و هر بافته بى‏پایه‏اى نیست؛ بلکه تکیه سخن و جانِ کلام، این است که: ما تربیت‏شده خداوند» و تکامل‏یافته طریق عبودیّتیم؛ عبدیم و در این پایگاه و جایگاه، به فضایل والاى انسانى و تمامت برترى‏هاى سلوکى، دست یافته‏ایم؛ «انسان کامل»یم و کمال در انسانیّت، از آن ماست و البته به همان گونه که غلو درباره ما روا نیست، انکار فضایل ما و تن زدن از باورهاى استوار و درست درباره ما - که شاید به پندار شما راست نیاید و توان درک و فهم آن را نداشته باشید - نیز روا نیست.
بدانید که ما «بندگان خداوند» و «تربیت‏یافتگان خداوند» هستیم. این دو نکته را بدانید و بر آنها تأکید کنید. آن گاه، بدانید که ما، در سلوک عابدانه در سایه ربوبیّت الهى، تا بدان جا رفته‏ایم که «مرغ بلندپرواز خیال شما توانِ اوج گرفتن تا قلّه شخصیّت ما را ندارد». پس، نه غلو، افزون‏باورى و فزون‏گویىِ بى‏پایه، و نه کوته‏انگارى، سنجش با دیگران و نگریستن از سر انکار نسبت به فضایل ما! این، همان نکته دقیقى است که در حدیث امام على‏علیه السلام آمده است:
لایُقاسُ بِآلِ مُحَمَّدٍصلى الله علیه وآله مِن هذِهِ الاُمَّةِ أحَدٌ؛ (۸۰)
هیچ کس از این امّت، با خاندان محمّدصلى الله علیه وآله سنجیده نمى‏شود.
شگفتا که امام صادق‏علیه السلام، غالیان (این مدّعیان «محبّت» و داعیه‏داران «شیفتگى» به آن بزرگواران) را همسنگ فاسقان انگاشته، از اقتدا نمودن به آنان در نماز (امام جماعت قرار دادن آنان) نهى کرده است. ایشان مى‏فرماید:
لاتُصَلِّ خَلفَ الغالى، و إن کانَ یَقولُ بِقَولِکَ؛
پشت سر غالى، نماز مگذار، گر چه به ظاهر، هم‏نظر تو [در تشیّع] باشد. (۸۱) در آموزه‏هاى امامان‏علیهم السلام این گونه هشدارها و بیدارباش‏ها فراوان‏اند که همه و همه، به نوعى نشانگر خطرسازى جدّى این گونه اندیشه‏ها براى تفکّر دینى و معارف شیعى است.
ج. چهره‏نمایى از غالیان
جریان‏شناسى غالیان نشان مى‏دهد که آنان در نیک‏نمایىِ خود، کوششى شگفت داشته‏اند و راویان آنان کوشیده‏اند تا جریان‏آفرینان و پیشوایان فکرى‏شان را پیراسته نموده، شخصیّت آنان را با ساخت و پرداخت سخنانى از امامان‏علیهم السلام بر کشند.
البتّه امامان‏علیهم السلام در رویارویى با این جریان، همواره از چهره تزویرگرا و فسادانگیز آنان پرده برگرفته، آنان را عناصرى فریبکار و تزویرگرا شناسانده‏اند. امام على‏علیه السلام مى‏فرماید:
اِتَّقُوا اللَّهَ، لا یَخْدِعَنَّکُمْ إنْسانٌ و لا یَکْذِبَنَّکُمْ إنْسانٌ، فَإنَّما دینى دینٌ واحِدٌ، دینُ آدَمَ الذى ارْتَضاهُ اللَّهُ. وَ إنَّما أنَا عَبْدٌ مَخْلوقٌ و لاأمْلِکُ لِنَفْسى نَفْعاً و لاضَرّاً إلّا ما شاءَ اللَّهُ، وَ ما أشاءُ إلّا ما شاءَ اللَّهُ؛
از خدا پروا کنید. کسى شما را گول نزند و کسى به شما دروغ نگوید. دین من، یک دین است: دین آدم‏علیه السلام که خدا برایش برگزید. من بنده‏اى آفریده‏شده‏ام و اختیار هیچ سود و زیانى را براى خود ندارم، جز آنچه خدا بخواهد؛ و من، جز آنچه را خدا بخواهد، نمى‏خواهم. (۸۲)
د. نقش دشمنان در ساختن احادیث اخبار غلوآمیز
در زندگانى سیاسى و فرهنگى امامان‏علیهم السلام، توجّه به نقش تخریبى دشمن، جاى بسى تأمّل دارد.در مقامى، حضرت باقرعلیه السلام از این توطئه فرهنگى پرده برگرفته و تصریح کرده است که شبکه‏هاى تبلیغى دشمن براى وارونه‏نمایى چهره امامان‏علیهم السلام و مشوّه جلوه دادن اندیشه‏هاى آنان، سخنان ناهنجار، نااستوار و گاه حتى نفرت‏آفرین برمى‏ساختند و به آن بزرگواران، نسبت مى‏دادند و مى‏پراکندند. (۸۳)
در جهت افشاى این توطئه فرهنگى، حضرت رضاعلیه السلام نیز سخنى بس تنبّه‏آفرین دارد. در این سخن، امام‏علیه السلام به صراحتْ نشان داده است که «احادیث غلو» از سوى زشت‏خویانِ فرهنگ‏ستیز، ساخته و پراکنده شده‏اند تا بدین وسیله فرهنگ شیعى را آلوده ساخته، نگاه مردمان را به امامان‏علیهم السلام و پیروان راستین آنان، وارونه کنند. سخن امام‏علیه السلام را بنگریم:
... إنَّ مُخالِفینا وَضَعوا أخباراً فى فَضائِلِنا و جَعَلُوها عَلى‏ ثَلاثَةِ أقسامٍ: أحَدُهَا الغُلُوُّ، و ثانیهَا التَقصیرُ فى أمرِنا، و ثالِثُهَا التَصریحُ بِمَثالِبِ أعدائِنا. فَإذا سَمِعَ النّاسُ الغُلُوَّ فینا، کَفَّروا شیعَتَنا و نَسَبوهُم إلَى القَولِ بِرُبوبِیَّتِنا، و إذا سَمِعُوا التَقصیرَ، اعتَقَدوهُ فینا، و إذا سَمِعوا مَثالِبَ أعدائِنا بِأَسمائِهِم، ثَلَبونا بِأَسمائِنا؛ (۸۴)
... مخالفان ما، در فضایل ما اخبارى (احادیثى) ساخته‏اند و آنها را سه دسته قرار داده‏اند: یکى اخبار غلوآمیز؛ دوم، اخبارى که در آنها در حقّ ما کوتاهى کرده‏اند؛ و سوم، اخبارى که به صراحت از دشمنان ما اسم مى‏برند و از آنان بدگویى مى‏کنند.
چون مردم، هرگاه اخبارى را که در آنها درباره ما غلو شده است، بشنوند، پیروان ما را تکفیر مى‏کنند و اعتقاد به «خدا بودنِ ما» را به آنان نسبت مى‏دهند؛ و هر گاه اخبارى را که در آنها در حقّ ما کوتاهى شده است، بشنوند، آنها را در حقّ ما باور مى‏کنند؛ و هر گاه اخبارى را که در آنها به صراحت از دشمنان ما اسم برده شده و بدگویى شده است، بشنوند، به نام ما بى‏حرمتى مى‏نمایند.
این، گفتارى است تکان‏دهنده و هشیارى‏آفرین براى همه آنان که به فرهنگ ناب و آموزه‏هاى پیراسته و اصیل اهل بیت‏علیهم السلام توجّه دارند.
ه . اعلان بیزارى از غالیان
براى استوارسازى فرهنگِ ستیز با غالیان و جلوگیرى از نشر اندیشه‏هاى غلوآمیز، امامان‏علیهم السلام به صراحت از غالیان، بیزارى (برائت) جسته و با تعابیر مختلف و عناوین گونه‏گون، بیزارى خود را از آنان اعلام داشته‏اند. امام على‏علیه السلام مى‏فرماید:
اللَّهُمَّ إنى بَرى‏ءٌ مِنَ الغُلاةِ، کَبَراءَةِ عیسَى بنِ مَریَمَ مِنَ النّصارى‏. اللَّهُمَّ اخْذُلْهم أبَداً و لاتَنصُرْ مِنهُم أَحَداً. (۸۵)
بار خدایا! من از غالیانْ بیزارم، همان گونه که عیسى بن مریم از [غالیان] نصارا بیزار بود. بار خدایا! آنان را براى همیشه تنها و بى‏یاور گذار و احدى از آنان را یارى نرسان!
سایر امامان خاندان رسالت نیز با شدّت، از غالیان، بیزارى جسته‏اند. بخشى از سخنان تأمّل‏برانگیز آنان در کتاب اهل بیت در قرآن و حدیث با عنوانِ «بیزارى اهل بیت از غالیان» آمده است. (۸۶)
و. مهدور الدم بودن غالى
جریان‏شناسى غالیان در تاریخ اسلام و بویژه در تاریخ تشیّع، نشان مى‏دهد که پدیده «غلو» در جامعه اسلامى نمادها و نمودهاى گونه‏گونى داشته است. اوج این جریان ناهنجار، باور به اُلوهیّت على‏علیه السلام و گاه، دیگر امامان‏علیهم السلام بوده است.
در برابر، امام على‏علیه السلام نیز نهایت شدّت را نسبت به این جریان، معمول داشته، براى جلوگیرى از این آفتِ بس خطرناک و فسادآفرینِ اعتقادى و فرهنگى، باورمدارانِ بِدان را «کافر» و «مهدور الدم» اعلام کرده است.
بر پایه احادیث مُستَفیض، امام على‏علیه السلام در دوران حکومت خود، جمعى از این کسان را به قتل، تهدید نمود و وقتى آنان از باور پلید و انحرافى خود دست برنداشتند، دستور قتل جمعى آنان را صادر کرد. (۸۷)
پاورقى
۶۱/ مسند ابن حنبل: ۱/۳۳۷/۱۳۷۷، المستدرک على الصحیحین: ۳/۱۳۳/۴۶۲۲/
۶۲/ الأمالى، طوسى: ۳۴۵/۷۰۹، بحار الأنوار: ۳۵/۳۱۹/۱۴، المناقب: ۳۲۵/۳۳۳/
۶۳/ المناقب: ۳۱۷/۳۱۸، مائة منقبة: ۱۰۳/۴۸/
۶۴/ فضائل الصحابة، ابن حنبل: ۲/۵۶۵/۹۵۲، المصنّف، ابن ابى شیبه: ۷/۵۰۶/۷۰/
۶۵/ فضائل الصحابة، ابن حنبل: ۲/۵۶۵/۹۵۱، تاریخ دمشق: ۴۲/۲۹۷ و۲۹۸/
۶۶/ فضائل الصحابة، ابن حنبل: ۲/۵۷۱/۹۶۴، تاریخ دمشق: ۴۲/۲۹۷، نثر الدرّ: ۱/۳۱۱/
۶۷/ نهج البلاغة: حکمت ۴۶۹، نثر الدرّ: ۱/۳۱۱، و نیز ر. ک: تفسیر فرات: ۴۰۴ و۴۰۵/
۶۸/ نهج البلاغة: خطبه ۱۲۷، و نیز ر.ک: مناقب الامام أمیر المؤمنین: ۲/۲۸۳/۷۴۷/
۶۹/ الأمالى، طوسى: ۶۵۰/۱۳۵۰، مناقب آل أبى طالب: ۱/۲۶۲ .
۷۰/ عیون أخبار الرضا: ۲/۲۰۱/۱، بحار الأنوار: ۲۵/۱۳۵/۶/
۷۱/ تصحیح الاعتقاد: ۱۳۱/
۷۲/ دوستى در قرآن و حدیث، محمّد محمّدى رى شهرى، ترجمه: سیّد حسن اسلامى، قم: دار الحدیث، ۱۳۷۹، اوّل.
۷۳/ ریشه‏ها، پیامدها، و چگونگى شکل‏گیرى این مسئله را در بحث یادشده، به تفصیل آورده‏ایم (ر. ک: ج‏۶، ص ۳۰۱ (جنگ نهروان / درآمد).
۷۴/ اهل بیت در قرآن و حدیث: ۲ / ۸۰۹ (ح ۱۲۴۵).
۷۵/ نهج البلاغة، خطبه ۲/
۷۶/ اهل بیت در قرآن و حدیث: ۲ / ۸۰۸ (ح ۱۲۴۶)
۷۷/ بحار الأنوار: ۲ / ۹۲ / ۲۰/
۷۸/ اهل بیت در قرآن و حدیث: ۱ / ۲۲۰ (ح ۲۷۴).
۷۹/ اهل بیت در قرآن و حدیث: ۲ / ۸۰۴ (ح ۱۲۳۵).
۸۰/ اهل بیت در قرآن و حدیث: ۱ / ۲۳۱ (ح ۳۰۲).
۸۱/ اهل بیت در قرآن و حدیث: ۲ / ۸۰۶ (ح ۱۲۴۴).
۸۲/ المحاسن، برقى: ۱ / ۲۴۵ / ۴۵۳/
۸۳/ ر. ک: ص ۴۲۳ (ح ۶۳۳۲).
۸۴/ اهل بیت در قرآن و حدیث: ۲ / ۸۲۶ (ح ۱۲۶۴).
۸۵/ اهل بیت در قرآن و حدیث: ۲ / ۸۱۰ (ح ۱۲۴۷).
۸۶/ اهل بیت در قرآن و حدیث: ۲ / ۸۱۰ (ح ۱۲۴۷).
۸۷/ ر. ک: التهذیب: ۱۰ / ۱۳۸ / ۵۴۷، الکافى: ۷ / ۲۵۷ / ۸، کتاب من لا یحضره الفقیه: ۳ / ۹۰، الکافى: ۷ / ۲۵۹، تاریخ دمشق: ۳ / ۱۷۹، رجال الکشّى: ۲ / ۵۹۶ و ۱ / ۳۲۳/

نظر	افزودن نظر

نام: ایمیل:   آدرس سایت: عنوان: